afb. J.A.M. Roelands, ca 1955

De Boze Griet

locatie: Bastion Oranje

Het Kanon Stuergewhalt ook wel de "Boze Griet" genaamd op het bastion Oranje
Bron: Stadsarchief (0003767)
~~~ Op bastion 'Oranje' tegenover het refugiehuis ligt het kanon 'Stuerghewalt' bijgenaamd 'De Boze Griet', een gevaarte van 6,34 m met een vuurmond (van 17 cm kaliber) in de vorm van een vissekop, in 1511 gesmeed door een Keulse smid. 'Griet' was in de 14e en 15e eeuw een gebruikelijke naam voor vuurmonden van zeer grote afmetingen. In Vlaanderen spreekt men van een Dulle Griet. De Duitstalige inscriptie luidt in vertaling: 'Stoer geweld heet is, 's-Hertogenbosch behoed ik'. Bluf, want het kanon bleek bij de aflevering onbruikbaar.
Bron: www.stelling.nl/denbosch/zien.htm

1948 t/m 1974

De boze Griet op Bastion Oranje.

Stadsarchief (dossier 7472)

"Boze Griet"

door Henny Molhuysen

Op bastion Oranje ligt een indrukwekkend kanon, door de Bosschenaren "Boze Griet" genoemd. Het werd in het begin van de zestiende eeuw vervaardigd, toen stad en Meierij veel te lijden hadden van de zogenaamde "Gelderse oorlogen". Bij de verovering van het kasteel Poederoyen had de "groete busse", het enige grote kanon van de stad, veel te lijden gehad en moest nodig gerepareerd worden.

Nadat de stad tevergeefs een beroep op keizer Maximiliaan had gedaan om een grote metalen "busse" ter beschikking te stellen, besloot het stadsbestuur om naast de reparatie van het oude kanon, twee nieuwe bronzen kartouwen aan te schaffen. "Ter vocomenen van der artilriën" had men nog behoefte aan een vierde grote vuurmond. In 1510 nam men contact op met meester Johan Fyck van Zeghen, een Keulse smid, om te komen tot het vervaardigen van zo'n geschut.

Nu wist men van deze man alleen dat hij uitmuntende aambeelden kon smeden. Een aambeeld is echter iets anders dan een kanon en daar zou men nog wel achter komen!

Al te vlot was meester Jan niet. Pas na zo'n 22 maanden verzocht hij een deputatie van het stadsbestuur te komen kijken. Men besloot tot proefschieten buiten de Vughterpoort. Helaas, het kanon beantwoordde totaal niet aan de verwachtingen; de kogel kwam er in stukken uit. Het "Stuerghewalt" (stoer geweld), zoals het kanon officieel heet, was dan ook totaal verkeerd gemaakt. Wat had de smid namelijk gedaan? Normaal werden zowel bronzen als ijzeren kanonnen gegoten over een kern, maar de Keulse smid had het kanon vol gegoten en daarna de loop uitgeboord.

De loop van een kanon uitboren was in die tijd echter een techniek, die nog niet werd beheerst en waar men ook de gereedschappen niet voor had. Ook de verhouding van het kanon klopte niet met de grootte van de kogels die het had moeten afschieten.

Na dit fiasco volgde een jarenlang proces. Jan van Zeghen was namelijk ondanks zijn belofte om in de stad te blijven, toch maar naar Keulen teruggekeerd en probeerde vandaaruit toch uitbetaald te krijgen. Het gevolg was onder meer dat men in Keulen bezittingen van Bosschenaren in beslag nam. 's-Hertogenbosch antwoordde door hetzelfde te doen met bezittingen van mensen uit Keulen. Uiteindelijk kwam men in 1532 tot een akkoord, waarbij de stad 's-Hertogenbosch de smid alsnog tweehonderdenvijftig carolusgulden betaalde.

Bij de verdediging van 's-Hertogenbosch heeft het kanon nooit dienst gedaan. De mond van de "Boze Griet" heeft lang in de toren van het stadhuis gehangen, als contragewicht voor het uurwerk. De rest van het kanon lag op de binnenplaats achter het stadhuis. Daar dreigde het in 1677 zelfs ontvoerd te worden!

Toen de stadsmuren aan de zuidzijde van de stad, bij De Bossche Broek, eenmaal gerestaureerd waren, kreeg de "Boze Griet" daar een nieuwe rustplaats. Er is dus geen onschuldiger kanon. Het is jammer, dat ook deze Bossche curiositeit niet ontsnapt is aan de verfkwast of spuitbus.

Brabants Dagblad vrijdag 1 juni 1984

1510

Het stadsbestuur sluit een overeenkomst met de Keulse meestersmid Jan Zeghem over het smeden van een groot kanon. Als eindelijk het kanon wordt afgeleverd, blijkt het ondeugdelijk te zijn. De Keulse smid trekt terug naar zijn woonplaats en klaagt bij zijn stadsbestuur het Bossche schepencollege aan, daar zij hem niet méér willen betalen. Na een proces betaalt de stad tenslotte. Het kanon dat officieel 'Stoer Geweld' heet, wordt gewoonlijk 'De Boze Griet' genoemd. Het ligt momenteel op het bastion Oranje.

Kroniek van 's-Hertogenbosch (1981)

1677

Enige ruiters proberen het kanon 'De Boze Griet' (liggend achter het stadhuis) naar de haven te brengen en te verschepen. Het stadsbestuur komt erachter. Het blijkt dat het kanon (eigendom van de stad) door de Raad van State is weggeschonken aan Maurits van Nassau. Maurits schrijft een brief aan de stad, waarbij hij zegt niet op de hoogte te zijn van het feit dat de stad de bezitter van het kanon is. Hij verzoekt de stad het hem te schenken. Dat gebeurt niet.
Bron: Kroniek van 's-Hertogenbosch

2003

Restauratie kanon

Het college besluit het kanon 'Stuer Ghewall'(of: 'Boze Griet') te laten restaureren door de Stichting Bouwopleidingen Regio Den Bosch. Dit smeedijzeren kanon uit 1511 wordt na restauratie waarschijnlijk geplaatst in het 'Bastionder' op Bastion Oranje.

B&W Besluitenlijst 1 september 2003

Onbekend
ca 1970

C.J. Gudde, 's-Hertogenbosch geschiedenis van vesting en forten (1974) 63, 69

Aart Vos, 's-Hertogenbosch : De geschiedenis van een Brabantse stad 1629-1990 (1997) 411

n: vermelding in een voetnoot

Bossche Encyclopedie |